عبدالله مستوفى

124

شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )

از طرف ديگر در داخلهء خود انگلستان هم زمزمه‌هائى برضد طرز حكومت آن دولت بلند شده ، و جمعيت‌هاى زيادى از اهل كشور مخالفت خود را با رژيم امپرياليست حكومت دولتى اظهار داشته و ميگفتند تا كى مردم بايد اين ماليات‌هاى كمرشكن جنگى را بپردازند . دولت نيمه اشرافى و نيمه كارگر انگليس هم ناچار بود ، قدرى دست و پاى خود را جمع و بار ماليات خونى و پولى ملت را سبك كند . مثل يكسال پيش نميتوانست آزادانه قشون انگليس را ، مثلا بكمك دنيكن و ورانگل و روسهاى سفيد بفرستد ، و از ته‌ماندهء آن بقفقازيهاى بادكوبه امداد نمايد ، سهل است براى استرضاى ملت ناگزير بود قواى خود را از ايران هم عقب بكشد ، و از نگاهدارى پليس جنوب نيز صرف‌نظر نمايد . نتيجهء ناگزير اين مقدمات اين بود كه ديگر با فشار كارى از پيش نميرفت ، و دولت انگليس ناگزير بود در اجراى قرارداد مماشات نمايد . بنابراين وثوق الدوله كه همه چيزش را روى اجراى قرارداد گذاشته ، و از هيچ‌كس و هيچ عمل پروا نكرده ، و مردم از او بىاندازه رنجور بودند ، ديگر به درد رياست وزراى دولت ايران نميخورد . البته سلطان احمد شاه هم ، در ايام اقامت خود در اروپا ، به اين وضع برخورده ، كه با وجود آمدن بالشويك‌ها بساحل ايران ، و افسونهاى نصرت الدوله بايران برگشته است . دورى وثوق الدوله از كار ناگزير به نظر ميرسيد . چنان كه چند روز بعد از مراجعت شاه از كار بر كنار ، و از راه همدان و كرمانشاه و بغداد به سمت اروپا رهسپار شد ، يا به بيان ساده‌تر از ايران فرار كرد . كابينهء مشير الدوله البته حالا كه اجراى قرارداد بايد با مماشات سروصورت بگيرد ، انگليس‌ها هم ضديت علنى با رياست وزراى شخص محبوب وطن پرست با احتياطى ، مثل مشير الدوله نكردند . شايد قبول مشير الدوله هم كه بدون هيچ گرفت‌وگير ، آن هم در چنين موقعى زير بار مسؤليت رفت به جهت همين اوضاع و احتمال توانائى براى خدمت بكشور بود . مشير الدوله ، در هفتم سرطان 1299 رئيس الوزراء و كابينهء خود را در دوازدهم سرطان بشاه معرفى كرده ، مشغول كار شد . مستوفى الممالك و مؤتمن الملك بعنوان وزراء مشاور و حاجى مخبر السلطنه نيز ، با سمت وزارت ماليه ، در اين كابينه شركت كردند . ميدانيم ، مشير الدوله از پانزده سال پيش تا اينوقت همواره ، يكى از اركان سياست دولت و در اكثر كابينه‌هاى دورهء مشروطه شركت كرده ، و دوبار هم رئيس الوزراء شد ، و طرف اعتماد عامه بود ، و رجال كشور هم همگى بدانش و تجربهء او معتقد و نظريات سياسى او را تصديق داشتند . وجود وزيرانى مانند مستوفى الممالك و مؤتمن الملك و حاجى مخبر السلطنه در اين كابينه نيز ، از نقطه نظر داخلى ، و حيثيت خارجى بسيار مؤثر ، و اگر كابينه‌اى ميتوانست در اين موقع براى ايران كارى بكند و كارهاى بىسررشتهء سه چهار سال اخير را سروصورتى بدهد ، اين كابينه بود . مشكلات كار ميدانيم كشتيهاى بالشويك‌ها كه براى تعقيب انگليسها از بادكوبه بآبهاى ساحل ايران آمده‌اند ، از 20 ثور همچنان در آبهاى انزلى لنگر انداخته ، خودسرانه يا بدستور مراكز بالشويكى ، بدشان